عزای ایلام، داغی که پایان ندارد
انعکاس ایلام، فریبا میرزایی؛ گاهی یک سفر کاری، آخرین تصویر یک خانواده از عزیزش میشود؛ پدری که با وعده خرید اسباببازی از خانه بیرون میرود، همسری که چشمانتظار بازگشت شریک زندگیاش میماند و فرزندانی که هنوز نمیدانند چرا در خانه دیگر صدای قدمهای پدر شنیده نمیشود. واژگونی اتوبوس کارکنان پروژه NGL دهلران در محور دشتعباس ـ مورموری و جانباختن ۱۲ نفر از قشر کارگری تا تحصیلکردگان و مهندسان که برای کار و ساختن آیندهای بهتر از خانه خارج شدند، اما هرگز به خانه بازنگشتند، تنها یک حادثه جادهای نیست؛ روایتی تلخ از زندگیهایی است که ناتمام ماندند و خانوادههایی که باید تا پایان عمر با جای خالی عزیزانشان کنار بیایند. امروز ایلام عزادار است، اما فراتر از پیامهای تسلیت و اعلام عزای عمومی، این پرسش همچنان باقی است که چه زمانی جادههای استان از قربانی گرفتن دست میکشند؟
حادثهای که با اعلام دستور ویژه رئیسجمهور و وزیر کشور برای رسیدگی به ابعاد آن، اعلام عزای عمومی در استان ایلام و دو روز عزای عمومی در شهرستان آبدانان همراه شد، بار دیگر پرسشی تلخ را پیش روی افکار عمومی گذاشت: جادههای استان تا چه زمانی باید قربانی بگیرند تا ایمنسازی آنها به یک اولویت جدی تبدیل شود؟
پشت هر جانباخته، یک زندگی ناتمام است
آمار ۱۲ جانباخته، شاید در گزارشهای رسمی تنها یک عدد باشد، اما پشت هر عدد، دنیایی از خاطرات، آرزوها و وابستگیهای انسانی قرار دارد. یکی پدری بوده که فرزندانش چشمبهراه بازگشت او از محل کار بودند، دیگری همسری که قرار بود عصر دوباره صدای قدمهای شریک زندگیاش را در خانه بشنود و شاید کودکی که با شوق، قول یک اسباببازی را از پدر گرفته و تمام روز را به لحظه بازگشت او و هدیه کوچکش فکر میکرده است.

حالا آن کودک شاید هنوز نداند چرا پدرش برنمیگردد، چرا دیگر صدای کلید در قفل نمیپیچد و چرا اسباببازی وعدهدادهشده هیچوقت به خانه نمیرسد.
برای همسری که چشمانتظار بوده، برای مادری که فرزندش را بدرقه کرده و برای کودکی که هنوز معنای مرگ را نمیفهمد، هیچ پیام تسلیتی نمیتواند جای خالی عزیز ازدسترفته را پر کند.
این همان بخش تلخ حوادث جادهای است که در میان آمارها و اطلاعیههای رسمی کمتر دیده میشود؛ زندگیهایی که ناگهان متوقف میشوند و خانوادههایی که باید سالهای طولانی با جای خالی یک انسان زندگی کنند.
تسلیت مسئولان؛ لازم اما ناکافی
در پی این حادثه، رئیسجمهور و وزیر کشور دستور رسیدگی ویژه به ابعاد واژگونی اتوبوس کارکنان پروژه NGL دهلران را به استاندار ایلام ابلاغ کردند. براساس اعلام استاندار، دستگاههای امدادی، درمانی، اجرایی، انتظامی و قضایی موظف شدند با بسیج امکانات، امدادرسانی فوری به مصدومان، حمایت از خانوادههای داغدار و بررسی دقیق علل حادثه را دنبال کنند.
همچنین امام جمعه و استاندار ایلام با صدور پیام تسلیت مشترک، یک روز عزای عمومی در سراسر استان و دو روز در شهرستان آبدانان اعلام کردند. دادستان آبدانان نیز از پیگیری علت وقوع حادثه خبر داده است.
بیتردید حضور مسئولان، پیگیری قضائی و حمایت از خانوادههای آسیبدیده ضروری است، اما عزای عمومی نمیتواند جایگزین اقدامات پیشگیرانه شود. خانوادهای که عزیزش را از دست داده، با پایان روزهای عزاداری به زندگی عادی بازنمیگردد؛ فقدان یک عضو خانواده، زخمی نیست که با گذشت چند روز التیام پیدا کند.
مسئله اصلی این است که پس از پایان موج پیامهای تسلیت، چه تغییری در وضعیت جادهها، ناوگان حملونقل و نظارت بر ایمنی سفرهای شغلی ایجاد خواهد شد؟
وقتی امنیت شغلی بدون امنیت مسیر معنا ندارد
سرنشینان این اتوبوس از نیروهای شاغل در پروژه صنعتی NGL دهلران بودند؛ افرادی از قشر کارگری، تحصیلکردگان و مهندسان که هرکدام با تخصص و تلاش خود در چرخه فعالیتهای صنعتی نقش داشتند.
این حادثه ضرورت توجه به یکی از ابعاد کمتر دیدهشده ایمنی محیط کار، یعنی امنیت رفتوآمد کارکنان را برجسته میکند. مسئولیت کارفرمایان و پیمانکاران نباید تنها به محیط اجرای پروژه محدود شود؛ زیرا رفتوآمد روزانه نیروی انسانی نیز بخشی از شرایط ایمنی اشتغال است.

در این زمینه، بهادر، کارشناس مدیریت ایمنی، بهداشت حرفهای و HSE پروژههای صنعتی، معتقد است؛ حملونقل کارکنان بخشی از زنجیره ایمنی محیط کار است و مسئولیت کارفرما و پیمانکار با خروج نیروی انسانی از محوطه پروژه پایان نمییابد.
وی با اشاره به ضرورت ارزیابی مستمر ریسک مسیر، استاندارد بودن اتوبوسها، معاینات فنی، صلاحیت رانندگان، ساعات رانندگی و میزان استراحت آنان، تأکید میکند که در پروژههای صنعتی و نفت و گاز، بهویژه در مسیرهای طولانی و کمبرخوردار، باید تمام عوامل انسانی، فنی و محیطی بهصورت همزمان بررسی شوند.
به گفته این کارشناس، شرکتهای بهرهبردار و پیمانکاران باید برنامه مشخصی برای مدیریت خطرات رفتوآمد کارکنان داشته باشند تا مسیر خانه تا محل کار نیز تحت پوشش نظام مدیریت ایمنی قرار گیرد.
جاده ایمن با اقدامات پس از حادثه ساخته نمیشود
در کنار ایمنی ناوگان، وضعیت زیرساختهای جادهای نیز از موضوعاتی است که نمیتوان در بررسی این حادثه از آن چشمپوشی کرد.
خیری کارشناس مهندسی عمران، گرایش راه و ترابری و ایمنی ترافیک، با تأکید بر ضرورت پیشگیری از حوادث جادهای معتقد است؛ کاهش تلفات تنها با برخورد با تخلفات رانندگی امکانپذیر نیست و به مجموعهای از اقدامات زیرساختی، نظارتی و مدیریتی نیاز دارد.
وی ارزیابی هندسی مسیر، وضعیت روسازی آسفالت، عرض سوارهرو و شانه راه، شیبهای طولی و عرضی، میدان دید راننده، علائم هشداردهنده و تجهیزات ایمنی حاشیه جاده را از جمله موارد ضروری برای بررسی محور دشتعباس ـ مورموری میداند.
این کارشناس همچنین شناسایی و اصلاح نقاط پرخطر پیش از وقوع تصادفات مرگبار را از اصول مهم ایمنی راه عنوان میکند و معتقد است دستگاههای متولی باید با استفاده از آمار تصادفات، بازدیدهای میدانی و تحلیل شرایط هندسی مسیر، نقاط دارای ریسک بالا را شناسایی و برای اصلاح آنها برنامه زمانبندی و اعتبار مشخص تعیین کنند.
البته تا زمان انتشار نتایج بررسیهای رسمی، نمیتوان نقص زیرساخت جادهای یا عامل انسانی را علت قطعی واژگونی اتوبوس دانست؛ اما بررسی همه این عوامل باید با دقت و شفافیت انجام شود.
از پرونده قضایی تا مسئولیت اجرایی
یکی از نگرانیهای جدی در مواجهه با حوادث مرگبار جادهای، محدود شدن واکنشها به امدادرسانی، تشکیل پرونده و اعلام نتایج اولیه است؛ درحالیکه ارزش واقعی بررسیهای کارشناسی زمانی مشخص میشود که به تصمیمهای اجرایی و اصلاحات ملموس منجر شوند.
اکنون انتظار میرود بررسی قضائی و فنی حادثه با شفافیت دنبال شود و در کنار تعیین سهم احتمالی عوامل انسانی، فنی و زیرساختی، وضعیت ایمنی محور دشتعباس ـ مورموری نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.
همچنین شرکتهای بهرهبردار و پیمانکاران پروژههای صنعتی باید در زمینه حملونقل کارکنان پاسخگو باشند و دستگاههای مسئول نیز برای شناسایی نقاط حادثهخیز، اصلاح مسیرها، تأمین تجهیزات ایمنی و نظارت بر ناوگان حملونقل برنامه عملیاتی ارائه دهند.
حمایت از خانوادههای جانباختگان و مصدومان نیز نباید به روزهای نخست حادثه محدود شود؛ چراکه بسیاری از این خانوادهها ممکن است علاوه بر تحمل فقدان عاطفی، با مشکلات اقتصادی و معیشتی ناشی از ازدستدادن نانآور خانواده مواجه شوند.
ایلام عزادار است؛ اما جادهها نباید دوباره عزادارمان کنند
حادثه واژگونی اتوبوس کارکنان NGL دهلران، تنها یک سانحه رانندگی نیست؛ زنگ خطری درباره امنیت جان انسانهایی است که برای تأمین معاش، کسب تخصص و مشارکت در توسعه اقتصادی راهی محل کار میشوند.

امروز ۱۲ خانواده با جای خالی عزیزانشان روبهرو هستند؛ خانوادههایی که هیچکدام از آنها با اعلام عزای عمومی، انتشار پیام تسلیت یا برگزاری مراسم یادبود، به زندگی پیش از حادثه بازنمیگردند.
شاید تلخترین بخش ماجرا این باشد که فردا دوباره اتوبوسهایی در همین جادهها حرکت کنند، کارگرانی به محل کار بروند، مهندسانی راهی پروژهها شوند و کودکانی پشت پنجره منتظر بازگشت پدرانشان بمانند.
پرسش اینجاست که آیا باید منتظر حادثهای دیگر و داغدار شدن خانوادههایی دیگر باشیم تا ایمنی جادهها از یک مطالبه تکراری به یک اولویت اجرایی تبدیل شود؟
عزای عمومی احترام به جانباختگان است، اما بزرگترین ادای احترام به آنان، جلوگیری از تکرار چنین حوادثی است. جادهها را باید پیش از آنکه قربانی دیگری بگیرند، ایمن کرد؛ زیرا هیچ خانوادهای نباید تا پایان عمر، چشمانتظار بازگشت عزیزی بماند که در مسیر خانه، برای همیشه از زندگی آنان جدا شده است.
بدون نظر! اولین نفر باشید