وقتی یک مهارت با صاحبش پیر میشود
انعکاس ایلام، فریبا میرزایی؛ هر شهری فقط خیابان، ساختمان، بازار و تابلوهای تجاری نیست؛ بخشی از هویت یک شهر در دست آدمهایی قرار دارد که شاید کمتر دیده شوند، اما سالهاست یک مهارت را زندگی کردهاند.
در ایلام نیز بخشی از مشاغل سنتی، مهارتهای دستی، خوراکهای بومی و رسمهای قدیمی در زندگی روزمره مردم ریشه داشتهاند؛ مهارتهایی که زمانی از پدر به فرزند منتقل میشدند، اما امروز بسیاری از آنها با یک مشکل مشترک روبهرو هستند؛ جانشین ندارند.
پیرمرد یا پیرزنی که سالها با یک حرفه سنتی زندگی کرده، شاید آخرین حلقه زنجیرهای باشد که مهارت او را از نسلهای گذشته به امروز رسانده است، آدمهایی که هنوز ایستادهاند تا چیزی از گذشته در زندگی امروز باقی بماند.
آخرین استادکارها
در گوشهای از بازار یا یکی از محلههای قدیمی شهر، هنوز صدای ابزارهای دستی شنیده میشود؛ صدایی که برای نسلهای گذشته بخشی از زندگی روزمره بود، اما برای بسیاری از جوانان امروز غریبه به نظر میرسد.
استادکاران قدیمی معمولاً حرفه خود را نه از طریق کلاس و آموزشگاه، بلکه از طریق شاگردی نزد پدر، عمو یا یک استاد قدیمی یاد گرفتهاند.
آنها سالها زمان صرف کردهاند تا یک مهارت از مرحله تقلید حرکات ساده به مرحله استادی برسد، اما امروز شرایط تغییر کرده است.
ماشینآلات صنعتی، تولید انبوه، تغییر ذائقه مصرفکنندگان و کاهش صرفه اقتصادی برخی مشاغل سنتی باعث شده است بسیاری از این حرفهها دیگر مانند گذشته مشتری نداشته باشند.
مسئله فقط تعطیلی یک مغازه نیست؛ مسئله از بین رفتن دانشی است که ممکن است در هیچ کتابی ثبت نشده باشد.
وقتی جوانها استادکار نمیشوند
یکی از مهمترین پرسشها این است که چرا فرزندان این استادکاران راه پدرانشان را ادامه نمیدهند؟
پاسخ را باید در تغییر سبک زندگی و اقتصاد جستوجو کرد، برای بسیاری از جوانان، شغل سنتی با ساعات کاری طولانی، درآمد نامطمئن و جایگاه اجتماعی پایینتر از برخی مشاغل جدید همراه است.
در مقابل، مشاغل اداری، فناوری، فروش آنلاین و فعالیتهای خدماتی تصویری متفاوت از آینده شغلی ارائه میکنند.
به همین دلیل ممکن است یک استادکار دهها سال تجربه داشته باشد، اما هیچ شاگرد جوانی در کنار او نایستاده باشد.
اینجاست که یک تناقض شکل میگیرد؛ نسل جدید به دنبال شغل است و نسل قدیم آماده انتقال مهارت، اما این دو نسل کمتر یکدیگر را پیدا میکنند.
میراثی که روی دست آخرین صاحبانش مانده است
بسیاری از مهارتهای سنتی را نمیتوان تنها با ثبت نام یک حرفه در فهرست میراث فرهنگی حفظ کرد، ثبت یک عنوان زمانی معنا پیدا میکند که مهارت زنده بماند، استادکار بتواند از آن درآمد داشته باشد و نسل جدید نیز انگیزه یادگیری پیدا کند.
اگر یک مهارت اقتصادی نباشد، احتمال ادامه آن کاهش پیدا میکند، بنابراین حفظ مشاغل سنتی تنها مسئله فرهنگی نیست؛ اقتصاد، آموزش و بازار سه ضلع اصلی بقای این مهارتها هستند.
رسمهایی که آرامآرام کمرنگ میشوند
ماجرا فقط درباره شغل نیست، بخشی از هویت فرهنگی ایلام در رسمهایی شکل گرفته که نسل به نسل منتقل شدهاند؛ شیوه برگزاری برخی آئینها، غذاهای محلی، بازیهای قدیمی، موسیقی، پوشش، داستانها و شیوههای خاص تعامل اجتماعی.
اما تغییر سبک زندگی باعث شده است بسیاری از این عناصر کمتر در زندگی روزمره دیده شوند.
نسلی که بخش زیادی از وقت خود را در فضای مدرن شهری و رسانههای جدید میگذراند، طبیعی است که برخی رفتارهای نسلهای قبل را کمتر تکرار کند.
تغییر فرهنگی به خودی خود اتفاق منفی نیست؛ فرهنگ همواره تغییر میکند.
چالش زمانی آغاز میشود که یک جامعه بدون شناخت گذشته، بخشی از عناصر هویتی خود را از دست بدهد.
غذای مادربزرگها، آخرین بازماندههای یک فرهنگ
شاید یکی از ملموسترین نمونهها غذاهای بومی باشد، بسیاری از غذاهایی که زمانی بخشی از سفره خانوار بودند، امروز فقط در مناسبتهای خاص یا توسط نسلهای قدیمیتر تهیه میشوند.
دانش تهیه این غذاها فقط فهرست مواد اولیه نیست؛ شیوه آمادهسازی، زمانبندی، ابزار، شناخت گیاهان و حتی نحوه سرو آنها بخشی از یک دانش بومی است.
اگر این دانش به نسل بعد منتقل نشود، ممکن است نام غذا باقی بماند، اما مهارت واقعی تهیه آن از بین برود.
به همین دلیل برخی کارشناسان معتقدند ثبت تصویری و مکتوب مهارتهای بومی باید در کنار آموزش عملی آنها دنبال شود.
گردشگری میتواند ناجی باشد؟
یکی از راههای حفظ مشاغل و مهارتهای سنتی، تبدیل آنها به بخشی از اقتصاد گردشگری است.
اگر گردشگر حاضر باشد برای تجربه یک غذای محلی، خرید یک محصول دستساز، دیدن شیوه تولید یک محصول یا حضور در یک آئین سنتی هزینه کند، آن سنت از یک خاطره به یک فرصت اقتصادی تبدیل میشود، هویت محلی زمانی بهتر حفظ میشود که صاحب آن هویت بتواند از آن درآمد کسب کند.
بنابراین حمایت از استادکاران به معنای نگه داشتن آنها در گذشته نیست؛ بلکه میتوان مهارت قدیمی را با بازار جدید پیوند زد.
فروش اینترنتی، بستهبندی حرفهای، برندسازی محلی، آموزش نسل جوان و ایجاد بازارچههای دائمی میتواند بخشی از این مسیر باشد.
کارشناسان چه میگویند؟
از نگاه کارشناسی، حفظ میراث ناملموس بدون مشارکت جامعه محلی امکانپذیر نیست.
میرابی از جامعهشناسان میگوید: رسمها و مهارتهای سنتی زمانی زنده میمانند که در زندگی مردم کاربرد داشته باشند، نه اینکه صرفاً در مناسبتهای رسمی نمایش داده شوند.
احتشام کارشناس صنایعدستی نیز بر مسئله بازار تأکید دارد؛ زیرا اگر تولیدکننده نتواند محصول خود را بفروشد، آموزش نسل بعد نیز دشوار خواهد شد.
از سوی دیگر، علوی کارشناس گردشگری بر تجربهمحور شدن سفرها تأکید میکند؛ یعنی گردشگر امروز تنها به دنبال دیدن یک مکان نیست، بلکه میتواند بخشی از فرهنگ همان منطقه را تجربه کند.
در چنین شرایطی، ایلام میتواند از ظرفیت فرهنگ بومی خود برای ایجاد اشتغال و توسعه گردشگری استفاده کند؛ مشروط بر اینکه این ظرفیتها شناسایی، مستندسازی و به بازار متصل شوند.
نجات گذشته با زبان امروز
حفظ فرهنگ قرار نیست مردم را مجبور کند به گذشته برگردند، اتفاقاً راه نجات بسیاری از سنتها، استفاده از ابزارهای امروز است.
یک استادکار میتواند محصولاتش را در فضای مجازی معرفی کند؛ یک غذای محلی میتواند بستهبندی مدرن داشته باشد؛ یک رسم قدیمی میتواند مستندسازی و در قالب محتوای کوتاه به نسل جدید معرفی شود و یک جوان میتواند با یادگیری یک مهارت سنتی، کسبوکار جدیدی راهاندازی کند.
گذشته زمانی زنده میماند که بتواند با امروز گفتوگو کند.
اگر آخرین نفر هم نباشد چه؟
شاید مهمترین سؤال این گزارش همین باشد، اگر آخرین استادکار دیگر توان کار نداشته باشد، اگر آخرین مادربزرگ یک غذای محلی را نپزد، اگر آخرین فردی که یک رسم قدیمی را به یاد دارد آن را به کسی آموزش ندهد، چه اتفاقی میافتد؟
پاسخ ساده است: بخشی از حافظه فرهنگی جامعه از بین میرود، اما هنوز فرصت وجود دارد.
میتوان سراغ این افراد رفت، صدای آنها را ضبط کرد، شیوه کارشان را ثبت کرد، شاگرد تربیت کرد، بازار ایجاد کرد و مهمتر از همه، به این مهارتها ارزش اقتصادی و اجتماعی داد.
حفظ میراث فرهنگی فقط وظیفه یک دستگاه دولتی نیست؛ خانواده، مدرسه، رسانه، فعالان فرهنگی، گردشگری و خود جامعه محلی هرکدام بخشی از این زنجیره هستند.
آخرینها را قبل از آخرینشدن ببینیم
ایلام فقط آن چیزی نیست که در قاب ساختمانهای جدید، جادهها و اخبار روز دیده میشود؛ بخشی از ایلام در دست آدمهایی است که شاید نامشان کمتر شنیده شده، اما سالها یک مهارت، یک رسم یا یک شیوه زندگی را حفظ کردهاند.
آنها حافظان خاموش بخشی از هویت این سرزمیناند، شاید امروز هنوز بتوان به سراغشان رفت و داستانشان را شنید؛ اما فردا ممکن است دیر باشد.
گزارش از «آخرینهای ایلام» در واقع گزارش از گذشته نیست؛ گزارشی درباره آینده است.
اینکه نسل بعدی ایلام چه چیزی از فرهنگ بومی خود تحویل خواهد گرفت، به این بستگی دارد که امروز با میراث زنده شهر و روستاهای این استان چه میکنیم.
شاید وقت آن رسیده باشد آخرینها را پیدا کنیم؛ پیش از آنکه واقعاً آخرین باشند.
بدون نظر! اولین نفر باشید